Šire i neposredno okruženje

Predmetno područje pripada centralnoj zoni Beograda  koja obuhvata istorijski centar Beograda - "varoš u šancu", Terazije, Slaviju, Svetosavski plato, luku Beograd, Savski amfiteatar i Prokop.

Ova celina odražava istorijski razvoj i rast grada od gradskog nukleusa - Beogradske tvrđave, beogradskom gredom i ulicom Kralja Aleksandra ka Smederevskom putu i rast ka obalama Save i Dunava. Ona se razvijala u starom gradskom jezgru formirajući matricu  kompaktnih blokova sa potpuno definisanom parcelacijom, regulacijom ulica i zgrada sa pretežno ivičnom izgradnjom i pripadajućim otvorenim javnim prostorima. U pogledu kapaciteta, centar Beograda i dalje ostaje prostor najveće koncentracije stanovnika, zaposlenih, izgrađenih objekata i atraktivnih funkcija. Po urbanim karakteristikama, tipologiji izgrađenosti, spomeničkim, ambijentalnim i drugim vrednostima, ova celina predstavlja najsloženiji i najatraktivniji prostor Beograda.

Slika 3 položaj lokacije u širem okruženju

Slika 3  - položaj lokacije u širem okruženju

Najveći deo teritorije centra Beograda je definisan kao trajno dobro Beograda. Kulturna dobra od izuzetnog značaja, kulturna dobra od velikog značaja, kulturna dobra i dobra koja uživaju prethodnu zaštitu, fiksni elementi zelenila, arheološka nalazišta svih rangova zaštite, zaštićene vizure, ulični potezi koji se nalaze na prostoru centra su elementi koji su dominantni u odnosu na opšta i posebna pravila za izgradnju i uređenje prostora.

Postojeći jasno artikulisan potez mešovitih centralnih funkcija, površina javne namene i sadržaja, formiran od istorijskog jezgra - "varoši u šancu", ka Slaviji i Bulevaru kralja Aleksandra,  kontinuirano se dopunjava novim centralnim i javnim sadržajima najvišeg ranga. Novi sadržaji su planirani na obalama Save i Dunava, kao  i u neposrednom kontaktnom području.

Koncentracije centralnih aktivnosti planirane su, takođe, duž poprečnih veza između obala, uglavnom u postojećim ulicama, povezujući tradicionalni centar sa atraktivnim punktovima na obali. Pored najvažnijih javnih urbanih prostora duž glavnih gradskih pravaca, kao što su ulica Kneza Miloša, Takovska, Bulevar despota Stefana, Cvijićeva, Dimitrija Tucovića, Beogradska, Bulevar Jugoslovenske armije i druge, u ovoj zoni najvažnije vezne - poprečne pravce čine ulice Kralja Petra Prvog, Francuska, Brankova, Balkanska, Nemanjina, Ruzveltova, Mije Kovačevića i druge.

Centar Beograda karakteriše ivična izgradnja u formiranim blokovima sa mešovitom namenom. Kombinacija stanovanja, komercijalnih i javnih sadržaja zanačajne spratnosti karakteristična je za zonu centra Beograda i čini preovlađujuće urbano tkivo. Planirana mreža reprezentativnih komercijalnih i centralnih sadržaja podrazumeva i kvalitetne javne prostore i, kao takva treba da postane pokretač obnove postojećih neaktiviranih  delova gradske matrice Beograda.  

Reprezentativni gradski potez Manjež - Slavija

Područje Slavije pripada centralnoj zoni Beograda i  po reljfu predstavlja deo najznačajnije gradske trase na potezu Kalemegdan - Slavija i dalje do Vračarskog platoa. Ovaj potez predstavlja najznačajniju longitudinalnu monumentalnu ambijentalnu vrednost koja se završava  moćnim saobraćajnim čvorom , petljom  „Autokomanda“. U težištu ovog prostora je Slavija, jedan od najznačajnijih saobraćajnih čvorova Beograda u kojem se sustiču tranzitna, ciljna i lokalna putovanja koja gravitiraju centralnom području. Trg Slavija predstavlja i ukrsniscu  trasa javnog gradskog prevoza (autobusa, trolebusa, tramvaja). Po svojoj dispoziciji u odnosu na starogradsko jezgro, ona je jedna od središnjih urbanističkih tačaka centralne zone Beograda, ka kojoj se slivaju Istočni i Zapadni Vračar (Zapadni Vračar danas administrativno pripada opštini Savski venac).

Slika 4 šire područje Trga Slavija sa ucrtanom pozicijom konkursnog obuhvata

Slika 4  - šire područje Trga Slavija sa ucrtanom pozicijom konkursnog obuhvata

Slavija je gradski prostor čija se morfologija i fizionomija formirala kroz dugi niz godina u različitim društvenim i ekonomskim uslovima. Materijalna svedočanstva nastanka sačuvana su i u postojećem uličnom rasteru, parcelaciji i objektima, od kojih pojedini predstavljaju kulturno-istorijske i arhitektonsko-urbanističke vrednosti kroz koje se odražava celokupnost razvoja ovog prostora.  Širok sektor oko Trga Slavija, dosledno je građen po ortogonalnom sistemu sa izuzetkom manjeg kompleksa oko Svetosavske ulice, između Makenzijeve i Bulevara oslobođenja i dijagonalnog pružanja ulice Kralja Milana. 

Postojeća morfologija i fizionomija nastala je kao rezultat često spontanih i haotičnih procesa, razaranja, ali i osmišljenih urbanističkih poduhvata, planirane i ostvarene postepene transformacije i urbanizacije.

Područje Slavije pored tradicionalno zastupljenog stanovanja predstavlja centar poslovnih, komercijalnih i društvenih sadržaja. Radi se o zoni kompaktnih gradskih blokova (zatvoreni blokovi ivične izgradnje) sa jasno definisanom regulacijom prema ulici, velikim gustinama naseljenosti, indeksima izgrađenosti i zauzetosti parcela. Parcelacija i visinska regulacija je raznolika i kreće se od malih i nepravilnih parcela sa više prizemnih objekata na parceli (partaje) do pravilne pacelacije sa visokim gradskim objektima sa trgovinom i poslovanjem u prizemljima i nižim spratovima, ponekad sa pomoćnim objektima u unutrašnjosti blokova. Ove blokove karakterišu često neuređena unutrašnjost sa zapuštenim zelenim površinama i veliki nedostatak parking prostora. Stanovanje se javlja u formi porodičnih kuća sa početka prošlog veka, višeporodičnih zgrada međuratnog perioda i savremene arhitekture druge polovine XX veka.

Širi prostor Slavije je značajan društveni i poslovni centar, sa velikim razvojnim potencijalom, pre svega za centralne gradske i poslovne sadržaje. Zbog toga, Slaviju treba posmatrati kao snažan polifunkcionalni centar, budućim planovima ograničiti sadržaje administrativnog poslovanja i time smanjiti nesklad između dnevne, popodnevne i noćne atraktivnosti ovog prostora. Stanovanje, tradicionalno zastupljeno na ovom prostoru, treba i dalje razvijati (apartmansko, luksuzno). 

Slika 5 pogled prema Vračarskom platou 2011. godineSlika 5  - pogled prema Vračarskom platou, 2011. godine

Različita urbana struktura, uključujući bonitet objekata i odnos prema okruženju, posledica su nezaokružene urbanizacije i njenog diskontinuiteta. U odnosu na značaj i potencijal lokacije, prostor Slavije je, ukupno posmatrano, neadekvatno iskorišćen, nejasan i nedovoljno prepoznatljiv, a rezultat je razgrađena i nedovršena urbo-morfološka celina. U širem smislu,  kvalitet ove lokacije su prirodne pogodnosti terena i položaj u odnosu na dominantne saobraćajne pravce i druge tradicionalne gradske centre.

  Slika 6 Trg Slavija pogled ka konkursnom obuhvatu Slika 7 Trg Slavija pogled ka konkursnom obuhvatu

Slika 6 - Trg Slavija – pogled ka konkursnom obuhvatu       Slika 7  - Trg Slavija – pogled ka konkursnom obuhvatu

© www.booking.com                                                                                     © Dragan Jevremović, www.politika.rs

Funkcionalnu i ambijentalnu strukturu neposredne i šire gravitacije formira trougao koji čini  ulica Kralja Milana kao značajan linijski centar i trgovačka ulica, Nemanjina ulica kao administrativno - poslovni centar i Trg Slavija kao saobraćajno čvorište.

U bliskom okruženju su značajni gradski reperi: park „Manjež“, Cvetni trg, zgrada Oficirskog doma (SKC), hotel „Slavija“ i noviji objekti Jugoslovenskog dramskog pozorišta i hotela „Hilton“.

Park „Manjež“, izgrađen početkom tridesetih godina XX veka, rekonstruisan je 2016. godine i predstavlja  jednu od retkih zelenih površina u samom centru Beograda. Pravilnog pravouganog oblika sa dva dijagonalna stazišta, park koji izlazi na Nemanjinu, Resavsku i ulicu Svetozara Markovića, takođe funkcioniše i kao značajan koridor pešačkog saobraćaja.

Pjaceta, odnosno plato trga Slavija je u zoni ka Nemanjinoj ulici denivelisana, amfiteatralnog oblika, orijentisana ka fontani.

  Slika 8 Slika 9 pjaceta na Trgu Slavija

Slika 8  - park Manjež    © D.Milenković / RAS Srbija          Slika 9  - pjaceta na Trgu Slavija   © Milena Arsenić

Konkursni obuhvat nalazi između dva pomenuta javna otvorena prostora: parka „Manjež“ uz ulicu Svetozara Markovića i pjacete uz ulicu Kralja Milutina.

  • Konkursni obuhvat

Područje šireg konkursnog obuhvata čini blok koji se nalazi severozapadno od trga Slavija, između ulica Kralja Milana, Svetozara Markovića, Nemanjine i Kralja Milutina. Deo koji se konkursom detaljnije razrađuje (uži konkursni obuhvat) obuhvata severnoistočni deo ovog bloka, odnosno parcele koje su orjentisane prema ulicama Kralja Milana, Kralja Milutina i Svetozara Markovića. Parcele ovog bloka pripadaju beogradskoj opštini Savski venac, a regulacija parne strana ulice Kralja Milana predstavlja granicu između katastarskih opština Savski venac i Vračar.

Predmetni blok deo je ortogonalne ulične matrice, trapezastog je oblika i i prosečne površine u kontekstu centralne zone Beograda. Svojim jugoistočnim frontom, uz ulicu Kralja Milutina, formira severozapadno pročelje trga Slavija.

U okviru posmatranog obuhvata regulaciona i građevinska linija, kao parametri koji daju identitet prostoru, se poklapaju i formiraju blok sa ivičnom izgradnjom i jasnom parcelacijom, što treba da predstavlja bitan element za uspostavljanje kontinuiteta u planerskim intervencijama za izgradnju novih objekata. Celina bloka  je urbanistički nedovršena, duži vremenski period je u procesu urbanizacije, te postojeću izgrađenu strukturu čine poslovni  i stambeni objekti razičitih boniteta i karaktera. Graditeljski fond dokumentuje raznorodnost prisutnih formi i stilova, kao i raznovrsne kulturološke uticaje.   

Jugozapadni deo bloka, oivičen ulicama Nemanjinom, Kralja Milutina i Svetozara Markovića, sa svojih 53.000 m² , zauzeo je imozantan objekat Narodne banke Srbije. Objekat, spratnosti P+9+Pk, je izgrađen je 2006. godine, nakon 15 godina izgradnje.

Objekat NBS-a od ostatka bloka odvojen je internom, protivpožarnom saobraćajnicom koja predstavlja i jedini pešački prolaz kroz blok.

Forma i pozicija na parceli zgrade NBS, uz slobodan tretman sve četiri fasade ovog grandioznog gabarita, obezbeđuju zgradi NBS karakter slobodnostojećeg objekta, akontekstualnog u neposrednom i širem okruženju centralne gradske zone. U navedenom smislu objekat NBS svakako predstavlja element diskontinuita u okvirima preovlađujućeg sistema urbanog ambijenta i ograničenje za buduću izgradnju.

     Slika 10 Narodna banka Srbije iz Nemanjine ulice  Slika 11 interna saobraćajnica u bloku

Slika 10  - Narodna banka Srbije iz Nemanjine ulice                   Slika 11  - interna saobraćajnica u bloku

Severoistočni deo bloka (uži konkursni obuhvat), između ulica Kralja Milana, Svetozara Markovića,  Kralja Milutina i interne saobraćajnice ka NBS, je urbanistički neartikulisan, karakteriše ga velika zauzetost i neujednačena visinska regulacija. Jedina zajednička karakteristika izgrađene strukture segmenta bloka je ivična izgradnja. Objekti su različite namene, kvaliteta i boniteta - od porodičnog stanovanja sa delatnostima u prizemlju u objektima gotove stogodišnje starosti i bez ambijentalnih vrednosti, preko višeporodičnih zgrada beogradske međuratne arhitekture stislskih karakteristika tipičnih za period izgradnje, do novijih višeporodičnih objekata. Na pojedinim parcelama nalazi se više objekata,  sa sadržajima poslovnim ili stambeno-poslovnim uz ulicu i stambenim i pomoćnim u unutrašnjosti parcele.

Zbog vlasničkih odnosa, ali i kolskih pristupa, transformacija i zamena objekata je najmanje realizovana na parcelama uz ulicu Kralja Milana. Zbog toga, u toj zoni objekti su većinom prizemne spratnosti ili P+1 sa pomoćnim objektima u unutrašnjosti bloka. Po nameni su većinom porodični ili višeporodični stambeno-poslovni objekti.

Uz ulicu Kralja Milana, kao posledica vlasničkih odnosa, ali ograničenja kolskog pristupa parceli u kontekstu savremenih propisa i potreba, transformacija i zamena objekata je najmanje je realizovana. U toj zoni objekti su većinom prizemni ili spratnosti P+1 sa pomoćnim objektima u unutrašnjosti dubokih parcela, svi lošeg boniteta.

U ulici Kralja Milutina, pored dva stambeno-poslovna objekta niže spratnosti, nalazi se i jedan višeporodični stambeni objekat međuratne arhitekture, spratosti P+5+Pk, pozicioniran uz granicu parcele NBS, pa sa severoistočnom fasadom NBS komunicira kalkanom.

Uz ulicu Svetotozara Markovića izgrađeni su višeporodični stambeni objekti spratnosti od P+3 do P+7+Ps, najčešće sa ugostiteljskim sadržajima u prizemlju.

 Slika 12 konkursni obuhvat ka Manježu Slika 13 konkursni obuhvat ka Slaviji i Nemanjinoj

Slika 12 – konkursni obuhvat ka Manježu                 Slika 13 – konkursni obuhvat ka Slaviji i Nemanjinoj

U prizemlju jednog od tih objekata (na KP 1033 KO Savski venac) se nalazi jedan od najstarijih restorana u Beogradu, čuvena kafana „Manjež“ koja je počela sa radom 1922. godine. Decenijama se tradicionalna srpska kafana smatrala za veoma istaknuto mesto posećeno od umetnika, novinara, političara, kao i stranaca koji dođu u Beograd.

Na čitavom prostoru užeg konkursnog  obuhvata, u periodu nakon Drugog svetskog rata realizovan je samo jedan objekat, u skladu sa uslovima Plana detaljne regulacije koji je na snazi - u Svetozara Markovića 45 (KP 1030 KO Savski venac), višeporodični stambeni objekat sa poslovanjem u prizemlju, spratnosti P+7+Pk

Kolski pristupi parcelama ostvaruju se isključivo iz ulice Svetozara Markovića i Kralja Milutina, osim objekta Narodne banke Srbije sa pristupnim rampama za podzemnu garažu iz Nemanjine ulice, van parcele Banke, tj. sa suprotnih strana ulica Kralja Milutina i Svetozara Markovića.  Novi objekat u Svetozara Markovića 45 i Narodna banka Srbije potrebe za parkiranjem rešavaju u okviru podzemne garaža NBS i na desetak otvorenih parking mesta uz internu/protivpožarnu saobraćajnicu. Ostale potrebe za parkiranjem rešavaju se, uglavnom, na uličnim parkinzima u Svetozara Markovića i Kralja Milutina.

Unutrašnjost bloka je neuređena i nepristupačna, sa pomoćnim objektima niske spratnosti i manjim zelenim površinama. Najvredniju i najdominantniju kategoriju zelenila predstavljaju drvoredi koji postoje u svim obodnim ulicama.